Η ΛΕΥΚΑΔΑ ΧΑΛΑΡΑ • Τεύχος 33 - 1 Απριλίου 2009
Η συζήτηση με τον Ross Daly έγινε σε ένα από τα καφέ της βόρειας παραλίας του νησιού, δίπλα στη θάλασσα. Η επιβλητική μορφή του δε μαρτυρά την απλότητά του χαρακτήρα του, ενώ την εξαιρετική μουσική παιδεία του συνοδεύει ένα εξίσου καλλιεργημένο πνεύμα. Απλός και προσιτός ήταν πρόθυμος να μιλήσει για την αγάπη του για την παραδοσιακή μουσική και χωρίς δισταγμό είπε τη γνώμη του για την Κρήτη, τον Έλληνα, τη θρησκεία και τη χώρα μας, αφού ζει σε αυτή 34 και πλέον χρόνια. «Είμαι περισσότερα χρόνια στην Ελλάδα από σένα» λέει χαμογελώντας με την χαρακτηριστική Κρητική προφορά.
Ο Ross Daly μιλάει άψογα Ελληνικά, Τούρκικα, Γαλλικά, Αγγλικά και ελάχιστα Αραβικά και Πέρσικα. Όντας γιος Ιρλανδού, που ταξίδευε τον κόσμο λόγω της δουλειάς του και με μητέρα μουσικό βρήκε το πάθος της ζωής του στις μουσικές του κόσμου, δηλαδή στα παραδοσιακά όργανα και τις τεχνικές διάφορων λαών. Μετά από πολλές περιπλανήσεις και αναζητήσεις κατέληξε στην Κρήτη να μαθαίνει τη λύρα ως μαθητής και βοηθός του σπουδαίου λυράρη Μουντάκη. Ζει στο χωριό Χουδέτσι στο Ηράκλειο, όπου εκθέτει μία συλλογή 250 οργάνων, που αποτελεί πόλο έλξης για τα σχολεία της Κρήτης αλλά και συντονίζει το συγκρότημα Λαβύρινθος, το οποίο αποτελείται από σχήματα των τεσσάρων μέχρι και 25 μουσικών απ’ όλο τον κόσμο! Στη Λευκάδα πραγματοποιεί σεμινάρια παραδοσιακής μουσικής για δεύτερη χρονιά, καλεσμένος του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου και εμφανίστηκε στην Artηρία με καλεσμένους τους εξαιρετικούς μουσικούς των σεμιναρίων. Το ταξίδι του έχει μεγάλο ενδιαφέρον και το μοιράζεται μαζί μας. • Πότε ανακαλύψατε το πάθος σας για την παραδοσιακή μουσική;
Η μάνα μου είναι μουσικός και παίζει πιάνο. Ήταν η πρώτη μου δασκάλα. Πολλά παιδιά εισπράττουν αντίρρηση από τους γονείς τους όταν θέλουν να γίνουν μουσικοί. Οι δικοί μου με βοήθησαν πολύ. Σε μια από τις χώρες που έζησα ως παιδί ήμουν κοντά στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Ήταν κάποιος εκεί, που διοργάνωνε συχνά βραδιές με ινδική παραδοσιακή μουσική. Ήμουν 14 χρονών. Ασχολιόμουν τότε με τη μουσική και την κιθάρα μου, μελέταγα όλη μέρα. Μία μέρα με πήγε κάποιος σε μία από αυτές τις συναυλίες. Πήγα και έπαθα πλάκα! Δεν είχα ξαναδεί κάτι τέτοιο. Μόλις το αντίκρισα ήξερα ότι με αυτό θέλω να ασχοληθώ.
• Στην Ελλάδα και στην Κρήτη πώς βρεθήκατε;
Από παλιά μελετούσα διάφορες παραδόσεις, σε διάφορες χώρες, όπου έβρισκα κάτι ενδιαφέρον. Έτσι βρέθηκα και στην Κρήτη.
• Οι Κρητικοί πώς σας αντιμετώπισαν; Ήταν φιλόξενοι;
Είναι πολύ φιλόξενοι ως προς τους επισκέπτες, όπως κάθε κοινωνία όμως, που είναι σχετικά κλειστή. Στη Μακεδονία οι άνθρωποι, επειδή ζουν σε σταυροδρόμι, είναι διαφορετικοί. Εγώ δεν τους βρήκα αφιλόξενους πάντως. Ίσως το γεγονός ότι ασχολούμαι με τη λύρα, με κάτι δικό τους, τους έκανε να με βλέπουν θετικά. Επίσης αν και κατάγομαι από την Ιρλανδία ουσιαστικά μεγάλωσα χωρίς συγκεκριμένη πατρίδα σε Καναδά, Αμερική, Αγγλία και Γερμανία.
• Κι όλα αυτά τα ταξίδια εξαιτίας της εργασίας του πατέρα σας;
Ο πατέρας μου ασχολιόταν με την ανάπτυξη των υπολογιστών. Κι επειδή στην Ιρλανδία τότε δεν υπήρχε κάτι τέτοιο, ταξίδεψε.
Ήταν όμως ιδιάζουσα περίπτωση. Ο πατέρας μου έφυγε από το σπίτι του 15 χρονών. Δεν ξαναμίλησε ποτέ με κανέναν δικό του. Σπούδασε μόνος στην Αγγλία κι επειδή ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχος στους υπολογιστές, τον έπαιρναν σε ερευνητικές ομάδες μεγάλων εταιρειών. Έτσι βρεθήκαμε να ζούμε σε αυτές τις χώρες.
• Μέσα από αυτόν δεν αγαπήσατε την τεχνολογία όμως, άλλα τη μουσική.
Δεν με απωθεί. Ίσα ίσα τη συμπαθώ. Οποιοδήποτε προϊόν τεχνολογίας πιστεύω ότι είναι εν δυνάμει πολύ θετικό και εν δυνάμει πολύ αρνητικό. Ο υπολογιστής δεν είναι ένα καλό ή ένα κακό πράγμα. Είναι ό,τι το κάνουμε εμείς, όπως όλα τα πράγματα. Εκτός βέβαια από τα όπλα που είναι από μόνα τους κακά.
• Τα ενοχοποιείτε και στην Κρήτη τα όπλα ή το αποφεύγετε;
Βέβαια. Το λέω ξεκάθαρα και δεν είμαι ο μόνος. Και πρέπει να σου πω ότι στην Κρήτη είμαστε η πλειοψηφία. Αυτοί που κάνουν όλο τον ντόρο, όλο το θόρυβο και τις φασαρίες είναι μειοψηφία. Όλη αυτή η εικόνα των Ζωνιανών, που προβάλλεται προς τα έξω, προσβάλλει με το χειρότερο τρόπο τον μέσο Κρητικό, ο οποίος δεν είναι καθόλου έτσι. Είναι ένας φυσιολογικός άνθρωπος. Αλλά έχουμε μια συγκεκριμένη κάστα κάτω, που είναι κάτι μεταξύ Νεάτερνταλ και Μπαμπουίνου, που ασχολούνται με 4*4, τα πιστόλια, τα χασίσια. Για να λέμε την αλήθεια όμως, αυτοί οι άνθρωποι δεν ξεφύτρωσαν τυχαία. Όλη αυτή η πολιτική και της ελληνικής κυβέρνησης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης των τελευταίων ετών με τις αγροτικές επιδοτήσεις κλπ, έχουν φέρει αυτό το αποτέλεσμα.
• Αναπτύσσουν δηλαδή αυτό το είδος;
Ναι, η Ελληνική κυβέρνηση δεν έχει ενημερώσει ποτέ τον έλληνα πολίτη για το πώς δουλεύει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Όλοι έχουν ακούσει για τις επιδοτήσεις και λένε «Πάμε να πάρουμε», όμως δεν έχει γίνει ποτέ κατανοητό στο μέσο άνθρωπο, ότι όλο αυτό είναι στα πλαίσια ενός προγράμματος ανάπτυξης, το οποίο αν η κυβέρνηση διαχειριστεί σωστά και επενδύσει σε υποδομές, σημαίνει ότι, όταν σταματήσει η χρηματοδότησή, θα είσαι σε θέση να πορευτείς μόνος σου.
• Σε ποιο τομέα στην Κρήτη πλήττονται οι επιδοτούμενοι από την έλλειψη ενημέρωσης;
Για παράδειγμα ένας άνθρωπος που είχε 500 πρόβατα και εννιά ξαδέρφια, δηλώνει ο καθένας ψευδώς αυτά τα 500 πρόβατα. Δηλαδή έπρεπε να έχουν σύνολο 9.000 πρόβατα. Κι όλοι παίρνουν τις επιδοτήσεις. Το κάνουν 10 -15 χρόνια, ωραία. Κάποια μέρα σταματάνε αυτές οι επιδοτήσεις κι επειδή δεν έχουν μάθει ποτέ τους να δουλεύουν, στρέφονται στο έγκλημα. Αυτό έχει συμβεί στις ορεινές περιοχές της Κρήτης. Ο καθένας μέσα από μια αλαζονική νοοτροπία έκανε αυτό που έκανε.
• Στη Λευκάδα οι άμεσα πληγέντες επιδοτούμενοι είναι οι
κοινωνικές δομές. Η χρηματοδότηση της Ε.Ε ολοκληρώθηκε και ο Δήμος δεν έχει βρει τον τρόπο να τις συντηρήσει!
Και πού είσαι ακόμη. Η μεγάλη παγκόσμια οικονομική κρίση, που συζητιέται αυτόν τον καιρό δεν έχει έρθει εδώ ακόμα! Η πρώτη βιομηχανία της Ελλάδας είναι ο τουρισμός. Όλοι αυτές οι χιλιάδες απολυμένων που ακούμε κάθε μέρα μεγάλων εταιρειών που ποτέ στην ιστορία τους δε γνώριζαν έτος χωρίς κέρδος, τι θα κάνουν;
• Ποιο θεωρείτε ότι είναι το βασικό μειονέκτημα των Ελλήνων;
Στην Ελλάδα δεν λείπουν οι ευφυείς, οι ταλαντούχοι, οι εργατικοί και οι έντιμοι άνθρωποι. Λείπουν οι σοβαροί άνθρωποι! Όλες αυτές τις αρετές τις έχουν αλλά είναι σπάνιο να συναντήσεις έναν άνθρωπο που ότι και να κάνει ότι και να πει να έχει ειδικό βάρος.
• Είναι χαρακτηριστικό του Μεσογειακού Ταμπεραμέντου ή κάτι άλλο;
Δε νομίζω. Το μεσογειακό είναι άλλο θέμα. Αναρωτιόμασταν πρόσφατα γιατί οι λαοί εδώ κάτω: Άραβες, Τούρκοι, Έλληνες δεν καταφέρνουν ως κοινωνία να οργανώνονται όπως οι Σουηδοί, οι Νορβηγοί, οι Φιλανδοί.
Μάλλον είναι απλό. Καταρχήν το κλίμα. Μην κοιτάς σήμερα, που όλος ο πλανήτης ζει, ειδικά ο δυτικός κόσμος, λίγο πολύ με ανέσεις. Σκέψου 100 χρόνια πριν, που ο άνθρωπος ήταν αντιμέτωπος καθημερινά με τα φυσικά στοιχεία και η επιβίωσή του ήταν δύσκολη. Ο Νορβηγός από μωρό, μόλις καταφέρει να σταθεί όρθιος, το πρώτο πράγμα που συνειδητοποιεί, είναι το πόσο μεγάλη ανάγκη έχει τους άλλους και πώς η επιβίωσή του στηρίζεται στην καλή συνεργασία με τους άλλους. Αυτό καθορίζει την ψυχολογία του και τον τρόπο που λειτουργεί. Εδώ κάτω όλοι έχουν την ψευδαίσθηση ότι «δεν με απειλεί τίποτα».
• Από τη Λευκάδα τι έχετε εισπράξει;
Ίσως λόγω της ιδιότητάς μας, εγώ τουλάχιστον έχω εισπράξει πολύ θετική ενέργεια από αυτούς που έχω συναντήσει. Έχω φίλους που κατάγονται και ζουν εδώ. Την Εύη τη Βουτσινά, η οποία είναι πολύ παλιά μου φίλη. Ο Στρατής, που μένει στους Τσουκαλάδες και μας φιλοξενεί πολλές φορές και η Μαρία η Σταύρακα. Ο κόσμος είναι πολύ φιλόξενος και πρόσχαρος.
• Τα παιδιά που θέλουν να ασχοληθούν με τη μουσική, τα ενθαρρύνετε να το κάνουν;
Βεβαίως. Αρκεί να καταλάβουν και να αποδεχτούν ένα πράγμα. Είναι δυνατόν να γίνεις μουσικός-δημόσιος υπάλληλος αλλά δεν έχει κανένα παραπάνω ενδιαφέρον από οποιαδήποτε άλλη δουλειά. Αν θες να κάνεις κάτι που έχει ενδιαφέρον στη μουσική και είναι το δικό σου πράγμα, κάτι το ιδιαίτερο, θα πρέπει να είσαι διατεθειμένος να αγωνιστείς και να κάνεις θυσίες γι’ αυτό. Να τα δώσεις όλα και δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα φτάσεις στο στόχο σου. Όποιος πάρει αυτή την απόφαση, τουλάχιστον να έχει επίγνωση αυτής της πραγματικότητας.
• Να μη στοχεύουν στον πλούτο;
Συνήθως οι άνθρωποι, που υπηρετούν κάποια τέχνη με ευσυνειδησία και αφοσίωση, είναι πολύ σπάνιο να είναι οικονομικά εύρωστοι. Συνήθως, για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα είναι πολύ δύσκολα τα πράγματα.
• Υπάρχουν άλλες μορφές τέχνης που αναγνωρίζετε και σας αρέσουν; Η μοντέρνα ας πούμε που μερικές φορές είναι παράδοξη, όπως το αδέσποτο του Ισπανού που έδεσε σε έναν εκθεσιακό χώρο μέχρι να πεθάνει από την πείνα.
Αποδέχομαι όλες τις μορφές τέχνης, αλλά ειδικά αυτό, επειδή έχω μια ιδιαίτερη σχέση με τα ζώα, θα έλεγα να δέσουν αυτόν να δούμε τη δική του εξέλιξη χωρίς φαγητό και νερό. Γενικότερα υπάρχει μια τάση εντυπωσιασμού, να σοκάρουν. Η δική μου η άποψη περί τέχνης δεν είναι αυτή. Εγώ τουλάχιστον στην τέχνη αισθάνομαι ανά πάσα στιγμή μια υποχρέωση να έρθω και να προτείνω κάτι, όχι να εντυπωσιάζω και να σοκάρω.
Κι αυτή η πρόταση, που γίνεται μέσω μουσικής, δεν είναι «πάρε αυτό, είναι καλό». Είναι η πρόταση μιας ματιάς στον κόσμο, που εγώ αισθάνομαι ότι, η δική μου διευρύνεται μέσα από τη σχέση μου με τη μουσική κι ελπίζω ότι αυτό που παίζω και φτιάχνω σαν πρόταση θα μπορέσει να βοηθήσει στο ελάχιστο να διευρυνθεί η ματιά ενός άλλου ανθρώπου στον κόσμο.
• Το έχετε δει να συμβαίνει μέσα από τα σεμινάρια;
Ναι, έχω την αίσθηση ότι σε κάποιους ανθρώπους προτείναμε κάτι, που το βρήκαν και οι ίδιοι θετικό και το πήραν.
• Τα σεμινάρια απευθύνονται σε ανθρώπους με ταλέντο ή σε οποιονδήποτε που θα ήθελε να δοκιμάσει;
Απευθύνονται σε ανθρώπους που ήδη έχουν διανύσει κάποια πορεία στη μουσική. Ένας αρχάριος μέσα από ένα σεμινάριο δεν μπορεί να πάρει πολλά πράγματα. Ένας προχωρημένος μουσικός μπορεί αν πάρει πολλές πληροφορίες και να πάει σπίτι να δουλέψει ένα χρόνο σε αυτό που πήρε τη μία εβδομάδα. Ένας αρχάριος δεν μπορεί να εισπράξει πολλές πληροφορίες.
• Πώς πήγαν τα σεμινάρια του Ιανουαρίου;
Στα πρώτα δύο ήταν δύο δάσκαλοι από την Τουρκία, κανονάκι και ούτι. Και οι δύο θεωρούνται κορυφαίοι στη χώρα τους. Τους έχουμε ξαναφέρει πολλές φορές και έχουν αποδειχτεί πολύ καλοί δάσκαλοι. Πέρα από καλοί μουσικοί έχουν τη δυνατότητα να μεταδώσουν στα παιδιά αυτά που ξέρουν.
Ένας από τους μαθητές είχε έρθει από την Ισπανία και για να κάνει κάποιες συναυλίες. Και θα ξαναέρθει το Μάρτιο για τα σεμινάρια της μουσικής του Αφγανιστάν.
• Υπάρχει μία συναυλία, που σας έχει μείνει αξέχαστη;
Πριν από τρία χρόνια στο Παρίσι σε συνεργασία με μουσικούς από την Κρήτη, την Ινδία, την Περσία και την υπόλοιπη Ελλάδα, που είχα την καλλιτεχνική ευθύνη. Φτάσαμε μία μέρα πριν στο Παρίσι. Μέχρι την ώρα που βγήκαμε στη σκηνή να παίξουμε, δεν υπήρξε ένα πράγμα να μην πήγαινε στραβά. Από απεργίες τεχνικών στο θέατρο, τον ήχο, χάλαγαν τα μικρόφωνα, όλα! Βγήκαμε να παίξουμε μπροστά σε ένα γεμάτο θέατρο και λέγαμε «τώρα θα γίνουμε ρεζίλι». Αφού όλα πάνε στραβά, δε γίνεται! Κι όμως! Ήταν μια συναυλία, που δεν υπήρξε τίποτα, που να πήγε στραβά. Όλα πήγαν καλά. Ήταν εντυπωσιακό διότι περιμέναμε το χειρότερο και δεν έγινε ούτε ένα λάθος.
• Παρά την κλασική μουσική παιδεία σας, μόλις ήρθατε σε επαφή με την παραδοσιακή, σας κέρδισε;
Ναι αμέσως, γιατί από μικρός μάθαινα κλασική μουσική, φοβερά πράγματα, με φοβερή πειθαρχεία, με πάρα πολύ ωραία δομή. Αλλά στην κλασική μουσική δεν υπάρχει τίποτα το αυτοσχέδιο, τίποτα το αυθόρμητο. Είναι όλα πολύ πειθαρχημένα και λίγο μου έλειπε η άλλη πλευρά του λίγο πιο ελεύθερου. Ασχολήθηκα λίγο σαν πιτσιρικάς με τη ροκ μουσική. Είδα και αυτή την άλλη πλευρά που είχε σαφώς περισσότερη ελευθερία, αλλά σε αυτή τη μουσική μου έλειπε λίγο η όλη δομή της κλασικής μουσικής. Και η πρώτη μη ευρωπαϊκή μουσική που άκουσα ήταν η ινδική, μια ιδιαίτερα σύνθετη παράδοση που στηρίζεται στον αυτοσχεδιασμό αλλά με πολύ πειθαρχημένη εκδοχή και πολύ αναπτυγμένη δομή και θεωρητική. Αυτό ακριβώς με εντυπωσίασε αρχικά.
• Πότε ακούσατε πρώτη φορά τη λύρα;
Πρώτη φορά ήταν το 1970. Εντελώς τυχαία σε ένα μικρό καφενείο, σε ένα μικρό χωριό στη Μεσαριά. Δεν είχε καν ρεύμα εκείνο το χωριό. Το βράδυ που έτυχε να περάσω, είχαν πανηγύρι και όταν άκουσα τη λύρα…μου άρεσε πολύ!
• Ζητήσατε να δοκιμάσετε;
Όχι. Καθόμουν σε μια γωνιά και άκουγα. Δε θα τόλμαγα να παίξω. Έφυγα από την Κρήτη αλλά έμεινα με την επιθυμία να επιστρέψω και να ασχοληθώ με τη λύρα. Τελικά επέστρεψα το 1975 μετά από ένα χρόνο στην Ινδία. Είχα μείνει έξω από την Καλκούτα και η Ινδία έχει πολύ σκληρή πραγματικότητα. Φτώχεια. Πολύ ζόρικα πράγματα. Δεν αντέχεις να το βλέπεις κάθε μέρα αυτό. Μετά από όλο αυτό και το Αφγανιστάν που ήμουν επίσης επέστρεψα στην Αγγλία για ένα διάστημα να μαζέψω λεφτά και να ξαναπάω Ινδία. Ήθελα όμως να πάω ένα διάστημα να κάτσω στην Κρήτη που ήταν πιο ανάλαφρη η κατάσταση.
• Ψάξατε να βρείτε λυράρη να σας δείξει κάποια πράγματα;
Ξέρεις τι έκανα; Πήρα μια λύρα που είχα εκεί πέρα και πήρα κι ένα γάιδαρο και γύριζα όλη την Κρητή με τον γάιδαρο. Είχα σε αυτόν τα πράγματα και εγώ περπάταγα. Έκανα όλη την Κρήτη με τα πόδια, από χωριό σε χωριό. Όπου έβρισκα ανθρώπους, που ξέρανε λύρα, μου δείχνανε κι έτσι έμαθα αρχικά. Μέχρι που πήγα στο Μουντάκη κι έγινα μαθητής του. Ήμουν μαθητής και βοηθός του 16 χρόνια.
• Τι θα λέγατε σε κάποιον που υποστηρίζει ότι η μουσική δεν πρέπει να ξεφεύγει από τους βασικούς κανόνες της.
Η μουσική, που μας έρχεται από το παρελθόν, έχει δημιουργηθεί από κάποιους ανθρώπους που ακολουθούσαν κανόνες, παραβίαζαν άλλους και δημιουργούσαν άλλους. Οπότε αν σεβόμαστε το δικό τους έργο, οφείλουμε να σεβαστούμε και την πρακτική τους, που δεν είναι μόνο δημιουργία και καταστροφή κανόνων αλλά και η δημιουργία νέων και να παραβιάζουμε τους νέους. Είναι όλο ένα παιχνίδι ισορροπίας.
Από τη φύση παρατηρούμε ότι για να έρθει κάτι καινούριο, υποχωρεί κάτι παλιό. Ωστόσο αν το καινούριο καταστρέφει οτιδήποτε παλιό, αυτό είναι αφύσικο και ανισόρροπο. Δηλαδή το νέο και το παλιό πρέπει να έχουν μια σχέση σεβασμού, αγάπης, πάλης.
• Όταν κάποιος δεν κατανοεί τη γλώσσα σε ένα τραγούδι, νομίζετε ότι χάνει και την ουσία του;
Όσο να’ ναι όταν υπάρχουν συγκεκριμένα νοήματα που αποδίδονται με τη γλώσσα κάτι θα χάσει. Ωστόσο, πολλές φορές ακούς κάτι, ένα τραγούδι σε μία γλώσσα που δεν καταλαβαίνεις και παίρνεις κάτι από αυτό. Ενδεχομένως αν καταλάβαινες τα λόγια, θα καταλάβαινες κάτι άλλο.
• Υπάρχει ένα ιστορικό πρόσωπο που θαυμάζετε;
Μεταξύ πολλών ένας Άραβας φιλόσοφος. Ο Μουχαγιεντίν Ιμπν ’Άραμπι. Ζούσε τον 13ο αιώνα στην Ισπανία. Τον θαυμάζω κυρίως για τις ιδέες του. Έχει γράψει 300 βιβλία στα Αραβικά. Όσα έχουν μεταφραστεί τα έχω διαβάσει.
• Έχετε ασπαστεί τον Ισλαμισμό;
Όχι δεν έχω συγκεκριμένη θρησκεία. Από τη κάθε μία κοιτάζω να δω την ουσία της και τα πράγματα που αποδεικνύονται μέσα από την καθημερινή δικιά μας ζωή.
Για παράδειγμα ο Χριστός πριν 2000 χρόνια είπε «Αγαπάτε Αλλήλους» και το διατυπώνει ως εντολή μάλιστα. Η αλήθεια σε αυτό για μένα δε βρίσκεται στο ότι το είπε αυτός ο άνθρωπος, αλλά στο ότι δοκιμάζοντας αυτό στην πράξη, βλέπω ότι όντως αποδίδει, είναι θετικό. Αλλά θα μπορούσε να έχει έρθει σε μένα αυτό από το Χριστό μέσα σε ένα βιβλίο ή θα μπορούσε να μου το είχε πει ένας σκουπιδιάρης. Το ίδιο είναι για μένα.
• Σαν ιδέα ο Θεός υπάρχει; Σαν υπέρτατη δύναμη, σαν μεγάλο πνεύμα;
Ένα πράγμα, που είπε ο Ιμπν Άραμπι, είναι ότι όλες οι ιδέες όλων των ανθρώπων περί Θεού είναι λάθος, ωστόσο ο Θεός τις αποδέχεται όλες. Ένα παιδί που είδα στο αεροδρόμιο της Ν. Υόρκης φορούσε ένα μπλουζάκι που έγραφε «Αν ο Θεός είναι αρκετά μικρός ώστε να χωρέσει στο νου σου, δε θα ήταν αρκετά μεγάλος ώστε να ανταποκριθεί στις ανάγκες σου». Όλες οι θρησκείες συμφωνούν ότι ο Θεός έχει τη διάσταση του απείρου. Επειδή εμείς από τη φύση μας δεν το έχουμε αυτό, δε μπορούμε να το συλλάβουμε κιόλας! Το να έχουμε και πολλές ιδέες γι’ αυτό, δεν είναι ότι καλύτερο για εμάς.
• Με την εκκλησία τι σχέση έχετε;
Όχι ιδιαίτερα θετική θα έλεγα. Γενικώς την οργανωμένη θρησκεία της όποιας μορφής, πώς να το χαρακτηρίσω ..με τη θεσμοθετημένη ας πούμε θρησκεία, γενικώς έχω μια διαφωνία. Δεν πιστεύω ότι αφήνει αρκετή ελευθερία στον κάθε άνθρωπο να δει από τη δική του οπτική κάποια πράγματα. Η εκκλησία θέλει όλοι να το δούμε με την ίδια ματιά. Αν ξεφεύγουμε λίγο έτσι ή λίγο αλλιώς, είμαστε αιρετικοί ή ό,τι άλλο και δεν πιστεύω ότι η ίδια η φύση δουλεύει έτσι.
• Συμφωνείτε δηλαδή με το ότι η θρησκεία εξυπηρετεί την κατεύθυνση της μάζας;
Ναι. Όλες οι θρησκείες ιστορικά έχουν πάντα πολύ στενές ανίερες θέσεις με τις εκάστοτε εξουσίες. Βάλε μέσα σε όλο αυτό τη φυσική τάση του ανθρώπου να θέλει να έχει χαρά και με ένα ζεστό αίσθημα και χαμόγελο να λέει «εμείς» και αυτό στηρίζεται στο «Αυτοί». Όλες οι θρησκείες το έχουν κάνει αυτό σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό. Αν οι εμπνευστές έβλεπαν πως χρησιμοποιούνται τα απλά μηνύματά τους, θα έτριζαν τα κόκαλα τους.
• Δηλαδή η Καινή Διαθήκη είναι ένα παραμύθι;
Ότι ήταν υπαρκτό πρόσωπο ο Χριστός πρέπει να ήταν. Τώρα αν ήταν όπως τον περιγράφουν, μάλλον είναι αμφίβολο. Η Καινή Διαθήκη αποτελείται από τέσσερα ευαγγέλια και είναι επιλεγμένα από τους Πατέρες της εκκλησίας μέσα από ένα σύνολο 700 ευαγγελίων που γράφτηκαν. Τόσα έχουν βρεθεί. Οπότε επελέγησαν αυτά με συγκριμένα στοιχεία και δημιουργήθηκε ένα Δόγμα. Πολλά από τα θεωρούμενα θεμελιώδη δημιουργήθηκαν 300 χρόνια μετά το Χριστό. Η ιστορία «γιος μιας παρθένας» επαναλαμβάνεται με παραλλαγές σε διάφορες θρησκείες. Ξέρεις πόσα τέτοια πρόσωπα υπάρχουν ιστορικά και πριν και μετά το Χριστό, που έχουν ίδια ιστορία;
Γι’ αυτό και υποστηρίζω ότι η αξία μιας θρησκείας δεν έχει να κάνει με τη μυθολογία της. Κάθε θρησκεία έχει κάποια κεντρικά αξιώματα που είναι η πρότασή της και μια μυθολογία που είναι η κάπως ιδιάζουσα ιστορία ενός ανθρώπου και προσπαθούν να αποδείξουν ότι ήταν υπερφυσικός. Σε όλες τις θρησκείες γίνεται αυτή η προσπάθεια. Εγώ προσπαθώ να μην ασχοληθώ με αυτήν την πλευρά.
• Απ’ όσους λαούς ζήσατε, ποιος είναι ο πιο βαθιά θρησκευόμενος;
Δεν υπάρχει κάποιος λαός, αλλά μπορώ να αναφερθώ σε κάποια άτομα. Από εκεί και πέρα κάποιοι λαοί έχουν μία πιο έντονη σχέση με την τυπική πλευρά της θρησκείας και κάποιοι άλλοι είναι πιο χαλαροί, δεν δίνουν δεκάρα. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι είναι λιγότερο πνευματικοί από τους άλλους, ενδεχομένως το αντίθετο. Μπορώ να πω όμως ότι κάποια μεμονωμένα άτομα, που γνώρισα, μου έδωσαν την εντύπωση, με έπεισαν ότι όντως έχουν ένα βαθύ θρησκευτικό αίσθημα αλλά είναι ταυτόχρονα σκεπτόμενοι άνθρωποι που έχουν βαθιά πνευματικότητα και ταυτόχρονα πάρα πολύ ανοιχτόμυαλοι. Λίγους τέτοιους συνάντησα και μπορώ να πω ότι ήταν σημαντική επίδραση σε μένα.
• Πολλοί έχουμε σκεφτεί σε ποια εποχή θα θέλαμε να είχαμε γεννηθεί. Εσείς;
Επειδή κυριαρχεί σε μένα η περιέργεια θα έλεγα 200 χρόνια μετά από σήμερα. Τα άλλα, λίγο πολύ είναι γνωστά. Σύμφωνα με το Νοστράδαμο βέβαια…λίγα τα ψωμιά μας.
• Ο χρόνος σε σχέση με το θάνατο σας φοβίζει; Πιστεύετε ότι υπάρχει συνέχεια;
Ο θάνατος θα έλεγα δε με φοβίζει καθόλου. Δεν ξέρω αν υπάρχει συνέχεια. Ένας μεγάλος Πέρσης φιλόσοφος Ρουμί όταν τον ρώταγαν σχετικά με το θάνατο, δεν ήξερε να απαντήσει και έλεγε το εξής «Όποιος με έφερε μέχρι εδώ, να με πάει σπίτι».
• Ποια θα θέλατε να είναι η υστεροφημία σας; Πώς θα θέλατε να σας θυμούνται;
Με θετικό τρόπο όπως κάθε άνθρωπος. Να έχω την αίσθηση ότι όντως κατάφερα να είμαι μια θετική παρουσία στη ζωή κάποιων ανθρώπων και να τους προσφέρω κάτι.
• Θέλετε να αναφέρουμε μουσικούς που σας έχουν μείνει αξέχαστοι;
Μέσα από την Ελληνική μουσική μπορώ να αναφέρω ανθρώπους που υπήρξαν και φίλοι μου, τους θαύμαζα και θαυμάζω. Ο Κώστας Μουντάκης, που ήταν ο δάσκαλός μου. Ο Νίκος Ξυλούρης που ήταν φίλος μου και ήταν πολύ ωραίος μουσικός, Ο Βασίλης ο Σούκας με τον οποίο συνεργαζόμασταν επτά χρόνια μέχρι που πέθανε το 1993. Αυτούς καταρχήν. Εξαιρετικοί μουσικοί και πολύ σπουδαίοι άνθρωποι.
Από άλλες χώρες ο μουσικός που θαυμάζω πιο πολύ απ’ όλους και με αγγίζει ιδιαίτερα είναι σήμερα 85 χρόνων και είναι από το Αζερμπαϊτζάν. Ονομάζεται Χαμπίλ Αλιέφ και παίζει ένα όργανο του Αζερμπαϊτζάν. Δεν έχει εκδόσει cd αλλά βρίσκαμε πειρατικές κασέτες του από το Ιράν. Τώρα έχω πολύ υλικό δικό του. Τον είχα καλέσει στην Κρήτη το 2004 στα πλαίσια των εκδηλώσεων για την Ολυμπιάδα. Υπάρχουν δυο-τρία δικά του βίντεο στο youtube.
• Στην Ελληνική μουσική τι ενδιαφέρον βρίσκετε;
Έχω την τάση να εκτιμώ οργανοπαίκτες περισσότερο από όλη αυτή τη βιομηχανία τραγουδιού, με την οποία δεν είχα καμία ιδιαίτερη σχέση.
Όταν ακούτε κάπου τη μουσική σας, πώς νιώθετε;
Αν είναι κάτι σχετικά πρόσφατο, είναι ευχάριστο να το ακούσεις. Εγώ έχω υπόψη μου πώς μου ήρθε, πώς το έγραψα, υπό ποιες συνθήκες. Αν είναι ένα παλιό κομμάτι, το ακούω σα να είναι αλλουνού!
• Έχετε ανακαλύψει γωνιές της Λευκάδας, που σας αρέσουν;
Ναι, βεβαίως. Κάποιες ταβέρνες στο λιμάνι, που τρώμε τα μεσημέρια, το μαγαζί του Αλέξη που πηγαίνουμε κάθε βράδυ. Μου άρεσε πολύ κι ένα μαγαζί με βότανα που ανακάλυψα στα στενά και πήρα εστραγκόν για τη μαγειρική. Το χρησιμοποιώ πολύ.
• Τι διαφορές έχουν οι Λευκαδίτες από τους Κρητικούς;
Έχουν μεγάλη διαφορά σε κάποια πράγματα. Η μεγάλη πλειοψηφία των Κρητικών είναι φανερό ότι είναι ορεινοί άνθρωποι, που ασχολούνται με την κτηνοτροφία. Οι Λευκαδίτες ασχολούνται με τη θάλασσα.
• Και τι είναι αυτό που δίνει η θάλασσα και προδίδει τη νησιώτικη καταγωγή μας;
Ο τρόπος που κινείται που μιλάει, οι ρυθμοί του είναι άλλοι. Ο ορεινός έχει άλλο σουλούπι, άλλη σωματική κίνηση, σκεπτικό και ματιά. Το Ηράκλειο, αν παρατηρήσεις, είναι μια πόλη που έχει γυρίσει την πλάτη της στη θάλασσα.
Από τη μέχρι τώρα πορεία σας ποιο είναι το σημαντικότερο πράγμα που έχετε μάθει;
Ότι το καλύτερο πράγμα που έχει να κάνει ένας άνθρωπος και ουσιαστικά δεν έχει άλλη επιλογή είναι να εμπιστεύεται τη μοίρα του. Εμείς δεν το καταλαβαίνουμε, αλλά όλα όσα έχουμε ζήσει και θα ζήσουμε, από μία οπτική γωνία όχι ανθρώπινη, είναι γνωστά. Πες ότι το χέρι μου μετακινεί κάτι. Αυτό κινείται επειδή η δύναμη του χεριού μου είναι μεγαλύτερη από την αντίσταση του αέρα, ενώ εσύ μπορεί να νομίζεις ότι κινήθηκε μόνο του.
Κάθε φορά που αποφασίζεις κάτι, νομίζεις ότι επιλέγεις ανάμεσα σε δύο πιθανότητες χωρίς να επηρεάζεσαι. Στην ουσία όμως υπάρχουν χιλιάδες εμπειρίες, που η καθεμία σε σπρώχνει. Όλα αυτά δρουν υποσυνείδητα. Δεν είναι μια απόφαση που παίρνω εγώ τη δεδομένη στιγμή. Όλοι έχουμε μια μοίρα με αυτή την έννοια.
• Μπορούμε να επηρεάσουμε τη μοίρα μας;
Αν ο άνθρωπος αμφισβητεί και βλαστημά τη μοίρα του, τότε η μοίρα δε θα του φερθεί καλά. Αν καταφέρουμε να αγαπήσουμε τη μοίρα μας είναι η καλύτερη περίπτωση. Δε μας δίνει καμία εγγύηση σε τίποτα.
Είναι σαν την ιστορία με τον Χότζα που καθόταν δίπλα σε μια λίμνη και έριχνε κουταλιές από γιαούρτι. Περνώντας κάποιος, τον ρώτησε τι κάνει και του είπε «Προσπαθώ να κάνω τη λίμνη γιαούρτι» κι ο άλλος του είπε ότι η λίμνη δε γίνεται γιαούρτι με αυτό τον τρόπο. Κι ο Χότζα του απάντησε «Κι αν γινόταν όμως;» Αυτό σημαίνει ότι όταν εγώ προσπαθώ να πετύχω κάτι απέναντι σε όλες τις δυνάμεις του σύμπαντος, είναι σαν μια κουταλιά γιαούρτι στη λίμνη. Η προσπάθεια μου ίσως να μην φέρει τα αποτελέσματα που θέλω, αλλά είναι σίγουρο ότι δε θα γίνει αν δεν προσπαθήσω καθόλου.
Οπότε το μόνο που μπορούμε να έχουμε είναι μια θετική στάση απέναντι στη ίδια τη μοίρα μας. Αυτό είναι σαν ένα κεσεδάκι γιαούρτι, δε λέω, αλλά καλό είναι. Δεν έχουμε τίποτα άλλο!
H ιστοσελίδα του Ross Daly είναι:
http://www.rossdalymusic.com/
